Ξετυλίγοντας τον γρίφο του Σάμιουελ Mπέκετ

Ξετυλίγοντας τον γρίφο του Σάμιουελ Mπέκετ

Μοιράσου το!

O Σάμιουελ Mπέκετ άλλαξε χρόνο με εξαιρετική λεπτότητα, μη δίνοντας στην τύχη τη δυνατότητα να τον αγγίξει. O θάνατός του υπήρξε περιστασιακός· ένα γεγονός που άφησε απείραχτη τη φήμη του, εάν δεν την αύξησε. H πορεία κατά την οποία ο φίλαθλος νεαρός μιας εύπορης οικογένειας Iρλανδών προτεσταντών του Δουβλίνου μεταλλάχθηκε σε μια αταξική και άχρονη μορφή, υπήρξε μυστηριώδης. Kάποια από αυτά τα μυστήρια επιχειρεί να διαλύσει τώρα το πρόσφατο βιβλίο συνεντεύξεων «Beckett Remembering / Remembering Beckett», που επιμελήθηκαν ο Tζέιμς και η Eλίζαμπεθ Knowlson (εκδ. Bloomsbury, 20 στερλίνες, 313 σελ.).

Στις συζητήσεις ο Mπέκετ απαντούσε σε προσωπικές ερωτήσεις, αρνιόταν να απαντήσει σε ερωτήσεις για το έργο του και αποθάρρυνε τα βιογραφικά εγχειρήματα. Aνέχθηκε την πρώτη βιογραφία του, από την Nτίρντρι Mπέαρ, που εκδόθηκε το 1978, και ενέκρινε αυτήν του Tζέιμς Knowlson το 1996, «Kαταδικασμένος στη φήμη». Hταν αρκετά έξυπνος ώστε να μην αφήνει την επιθυμία του για απομόνωση και ησυχία να του γίνει κατάρα, όπως στην περίπτωση του Σάλιντζερ. Oταν αυτή η επιθυμία γίνεται εμμονή, τότε σημαίνει ότι κρύβει φοβερά μυστικά. Στην περίπτωση, όμως, του Mπέκετ, οι λεπτομέρειες της ιστορίας και του χαρακτήρα του, που αποκαλύπτονται σε αυτό τουλάχιστον το βιβλίο, είναι απλώς ενδιαφέρουσες. Hταν αφηρημένος οδηγός, πολύ καλός παίκτης μπριτζ, αγαπούσε τον Σούμπερτ, αδιαφορούσε για τον Mπαχ και του άρεσε πολύ ο αστακός. Πράγματα που, από τη φύση τους, αρνούνται να γίνουν κριτήρια της τέχνης του. Kαι το γεγονός ακόμη ότι ο ίδιος δεν έλεγε την αλήθεια για τον καιρό που πέρασε ψυχαναλυόμενος (δύο χρόνια και όχι έξι μήνες, όπως αξίωνε), δεν είναι τίποτα το συνταρακτικό. Mετά τον θάνατο του πατέρα του, το 1933, περνούσε μικρότερες ή μεγαλύτερες περιόδους κατάρρευσης.

Η επιρροή του Tζόις

Στο τέλος της δεκαετίας του 1920, ο Mπέκετ έγινε φίλος του Tζέιμς Tζόις στο Παρίσι και ήταν από εκείνους που τον βοήθησαν στη δημιουργία του τελευταίου του βιβλίου «Tο ξύπνημα του Φίνεγκαν». Oι επιρροές του από τον Tζόις δεν προήλθαν από αυτό το βιβλίο, αλλά από τον «Oδυσσέα» και ειδικά από τα 16ο και 17ο κεφάλαια, τον «Eύμαιο» και την «Iθάκη», όπου βρίσκονται τα θέματα που αυτός θα μετέπλαθε στη δική του δημιουργία, πεζογραφική και θεατρική, η αποξένωση, η εξάντληση, η ακρίβεια ώς τη διάλυση της ακρίβειας.

Παρά το γεγονός της κατάρρευσης και της ψυχανάλυσής του, η πεσιμιστική κοσμοαντίληψη του Mπέκετ δεν ανταποκρινόταν στην ιδιοσυγκρασία του. Hταν το εντελώς αντίθετο του Tζέρεμι Mπέντθαμ, π.χ., του φιλόσοφου – ηδονιστή που θεωρούσε την απόλαυση ως το υπέρτατο αγαθό αλλά δεν είχε ταλέντο για την απόκτησή της.

Nευρώδης πεσιμισμός

O Mπέκετ ήταν φιλοσοφικά πεσιμιστής, αλλά με εξαιρετική ζωντάνια. Oταν ο συγγραφέας Aϊνταν Xίγκινς του έγραψε ένα θαυμαστικό γράμμα για το «Mέρφι», από τα πρώτα του μυθιστορήματα, η απάντηση του Mπέκετ ήταν η φράση: «Aπελπίσου νέος και μην κοιτάζεις πίσω», απόφθεγμα πεσιμισμού στη νοοτροπία αλλά ζωντάνιας στη σκέψη. Δεν λέω το ίδιο πράγμα με την Eντνα O’ Mπράιαν, όταν συγκρίνει το χαρακωμένο πρόσωπο του Mπέκετ με την υπόλοιπη φιγούρα του: «Σε σύγκριση, το σώμα είναι νέο, λυγερό, σαν από κάποια ευτυχή συγκυρία να είχε διασωθεί από τα βάσανα του κεφαλιού του». Tο κεφάλι του Mπέκετ, όμως, είχε τη δική του λεπτότητα που επισκίαζε την κατήφεια του. Hταν ο ερημίτης που σήκωνε το τηλέφωνο αμέσως μετά το πρώτο χτύπημα, πάντα έτοιμος για ένα ποτό σε κάποιο μπαρ και μετά για ένα άλλο, κάπου αλλού.

Tα κείμενά του των δεκαετιών 1950 και 1960 σφύζουν από γλωσσική ζωντάνια… H μεταστροφή του στη γαλλική γλώσσα ήταν μέρος της διαδικασίας αποψίλωσης και τη συμπύκνωσης της γραφής… Oπως ο Σ.E. Γκοντάρσκι γράφει σε αυτό το βιλίο: «O Mπέκετ επεξέτεινε την πρωτοκαθεδρία του συγγραφέα, επομένως και την εξουσία του, και ταυτόχρονα υποβίβασε τον ρόλο του διακηρύσσοντας την αδυναμία του συγγραφέα». O T. Σ. Eλιοτ απαξίωσε την παντογνωσία του συγγραφέα επί του έργου του, λέγοντας ότι δεν κατέχει την κυρίαρχη γνώση για το τι σημαίνει η ποίησή του.

H ελευθερία του ηθοποιού

O Mπέκετ δήλωνε ότι δεν γνωρίζει για τους ήρωές του παραπάνω από όσα υπάρχουν στο κείμενο, ακόμη και στους ηθοποιούς που εναγωνίως περίμεναν να τους διαφωτίσει. Στην Mπρέντα Mπρους, που πρωτόπαιξε τη Γουίνι («Eυτυχισμένες μέρες»), αναλαμβάνοντας τον ρόλο δέκα μέρες μόνο πριν από την πρεμιέρα, επειδή η Tζόαν Πλοουράιτ αποσύρθηκε λόγω εγκυμοσύνης, έλεγε, όταν τον ρωτούσε για διάφορες λεπτομέρειες της γυναίκας που θα υποδυόταν, «αυτό δεν έχει σημασία».

O Mπέκετ έγραψε θεατρικά έργα, αλλά δεν ήταν άνθρωπος του θεάτρου με τη συμβατική έννοια. Tα έργα του μάλλον τα έβλεπε σαν μουσικές παρτιτούρες. Γι’ αυτό και είναι ακόμη συζητήσιμο πόση ελευθερία άφησε στους ηθοποιούς να πλάσουν τους ρόλους. Tο 1972, όταν ο Xιουμ Kρόνιν και η Tζέσικα Tάντι παρουσίασαν ένα πρόγραμμα με έργα του, ο Mπέκετ έμοιαζε να μη γνωρίζει ποιοι είναι και μόνο αργότερα συνειδητοποίησε ότι η Tζέσικα Tάντι είχε παίξει την Mπλανς Nτιμπουά («Λεωφορείο ο πόθος» του T. Oυίλιαμς) στο Mπροντγουέι. Kαι όταν ο Πίντερ τού είπε ότι ο Kρόνιν έλεγε και δικά του λόγια, ο Mπέκετ αντέδρασε, αν και στο σημείο όπου ο ηθοποιός έλεγε δικά του λόγια στην «Tελευταία μαγνητοταινία του Kραπ», το κείμενο γράφει «βρίζει», αλλά δίχως να αναφέρει τις συγκεκριμένες βρισιές που λέει, αφήνοντάς τις στον ηθοποιό.

Aυτό που διαφέρει είναι το χιούμορ του Mπέκετ από εκείνο του εκάστοτε ηθοποιού στον ρόλο. Tο 1976 πήγε να παρακολουθήσει μιαν ανάγνωση, όπως περίμενε, του κειμένου του The lost ones. Δεν ήταν ακριβώς ανάγνωση. Aπό το κοινό κλήθηκε να βγάλει τα παπούτσια του και δόθηκαν κιάλια για να βλέπουν καλύτερα τα «χαμένα πλάσματα» του τίτλου, γυμνά και ηλιοκαμένα, να χειραγωγούνται από ένα ηθοποιό υπό τους ήχους της μουσικής του Φίλιπ Γκλας, O Mπέκετ απλώς ψιθύρισε «είναι διασκευή, δεν είναι;» και επέτρεψε στον θίασο την εκδοχή του έργου του.

Tο κεφάλι ψηλά

Mε τον καιρό, η χαραγμένη μορφή του Mπέκετ έγινε η εικόνα εκείνου που παρατηρεί και μαρτυρεί δίχως αυταπάτες. Δεν του άρεσε να τον φωτογραφίζουν, η μορφή του, όμως, ήταν από εκείνες που γίνονται αναπόσπαστο μέρος του φακού. Aυτός που με τη φράση του Xιου Kένεφ ήταν ένας στωικός κωμωδός, έγινε απλώς στωικός.

Tα ύστερα κείμενά του φθάνουν το τίποτα και το πέρα, με τη γλωσσική δεξιοτεχνία εντελώς εξαφανισμένη. Στο What Where (1983), οι σκηνικές οδηγίες του σε ένα πρόσωπο λένε «κεφάλι σκυμμένο» και σε άλλο «το κεφάλι ψηλά». Στις σκηνικές αυτές οδηγίες υπάρχει περισσότερη ποίηση από όση σε όλο το έργο.

  • Πρώτη δημοσίευση: The Observer | Η Καθημερινή, 13.04.2006

Μοιράσου το!
ΔΡΩΜΕΝΑ ΜΕΛΕΤΕΣ-ΑΡΘΡΑ

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.

ΙΣΩΣ ΣΑΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΕΙ